مجله مبلغان بهمن 1381، شماره 37

کلاسداری کودکان و نوجوانان

مرحله چهارم: شیوه های نوین بیان احکام

واحد نوجوان و جوان معاونت تبلیغ حوزه علمیه قم

مقدمه

تدریس و آموزش احکام برای نوجوانان و جوانان لازم و ضروری است، اما اگر مربی آموزش لازم را ندیده و از توان بالائی در این زمینه برخوردار نباشد، تدریس و آموزش احکام برای دانش آموزان حالتی خشک و خسته کننده به خود می گیرد; به طوری که آنان برای فراگیری احکام و مسائل شرعی علاقه چندانی از خود نشان نمی دهند .

در سیره و روش عملی معصومین علیهم السلام - که بهترین راهکار در این زمینه است - می توان به وضوح نوآوری و استفاده از شیوه های مختلف در ارائه احکام الهی را مشاهده نمود . به عنوان مثال، سلمان فارسی می گوید: همراه با رسول خدا صلی الله علیه و آله در سایه درختی نشسته بودیم، حضرت شاخه ای از آن درخت را تکان دادند - به طوری که برگ هایش ریخت - و بعد فرمودند: آیا نمی پرسید که چرا این کار را انجام دادم؟ و سپس ادامه دادند: «مؤمن وقتی نماز می خواند گناهانش همچون برگ های درخت می ریزد .» (1)

یکی از مهمترین اصول آموزش و تدریس احکام ایجاد انگیزه و علاقه در کودکان، نوجوانان و جوانان است، چرا که ممکن ست برخی از دانش آموزان - که در جلسات احکام شرکت می کنند - دارای انگیزه ای ضعیف و یا حتی بی انگیزه برای فراگیری احکام باشند، از این رو مربی محترم باید در همان جلسات نخستین بویژه جلسه اول چنان انگیزه و علاقه ای برای فراگیری احکام ایجاد کند که دانش آموزان تشنه بیان احکام توسط او باشند .

هیچ گاه نباید احکام الهی را برای کودکان و نوجوانان در الفاظی پیچیده و دور از ذهن بیان نمود، چرا که امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: «البلاغة ما سهل علی المنطق وخف علی الفطنة; (2) سخن رسا آن است که به آسانی بر زبان جاری شود و براحتی فهمیده گردد .»

دوری از بکارگیری اصطلاحات پیچیده فقهی که به علت نامانوس بودنشان کودکان و نوجوانان را در فهمیدن به زحمت می اندازند و در نتیجه آنان بیان احکام را درسی ناخوشایند می پندارند، یکی از رموز موفقیت در این عرصه است .

امیرالمؤمنین علیه السلام در این زمینه چه زیبا فرموده اند که «احسن الکلام ما لا تمجه الاذان ولا یتعب فهمه الافهام; (3) آراسته ترین سخن آنست که برای گوش ها، نا خوشایند [و نا آشنا] نباشد و فهم آن برای فهم ها رنج آور نبوده [و افراد در فهم آن به زحمت نیفتند . ]»

استفاده از شیوه ها و روش های نو و جذاب می تواند، مربیان محترم را در رسیدن به هدف فوق یاری رساند .

حضرت امام رضا علیه السلام در این باره چه زیبا فرموده اند که: «هر کس در پی کاری از راه و روش آن رود نمی لغزد و اگر بلغزد راهکار رهائی اش را نیز بیابد .» (4)

قالب ها و شیوه های آموزش احکام

در این نوشتار برای بالا بردن سطح کیفی آموزش احکام و موفقیت بیشتر در آن، به بیان چند قالب و شیوه آموزشی احکام که متناسب با شرایط روحی و سنی کودکان، نوجوانان و جوانان باشد می پردازیم .

1- بیان احکام در قالب سؤال های هوشی

کلیه مسائل شرعی که چند شرط یا مورد دارند را می توان با این شیوه، عرضه نمود . نحوه اجرای برنامه در این شیوه به این صورت است که چند مورد یا چند شرط یک حکم شرعی بیان می شود و به گونه ای سؤال طراحی می شود که نوجوانان و جوانان با بیان حتی یک شرط یا مورد از شروط و موارد مطرح شده به جواب برسند . این شیوه از چند جهت مفید است:

1- موجب مشارکت مخاطبان در بحث می شود .

2- موجب تکرار شروط و موارد گفته شده توسط مخاطبان می شود و این تکرار باعث بهتر جاگرفتن مباحث در ذهن نوجوانان و جوانان است .

3- بچه ها برای پیدا کردن جواب، به مربی یا بزرگترهای خانواده و یا رساله های عملیه مراجعه می کنند و زمینه خوبی برای بیان احکام در جلسه بعد و ماندگاری مساله در ذهن فراهم می گردد . در ذیل به چند نمونه از اجرای برنامه به این شیوه اشاره می شود:

نمونه اول: علی و جواد از اصفهان به تهران رفته اند، در هنگام فرا رسیدن وقت نماز ظهر و عصر، علی نماز ظهر و عصر خود را دو رکعتی - یعنی شکسته - می خواند ولی جواد چهار رکعتی . چرا؟

- شاید فکر می کنید جواد خانه اش در تهران است و پدر و مادرش در آنجا زندگی می کنند، اما این طور نیست .

- یا فکر می کنید جواد برای فرار از انجام دستور الهی به تهران می رود، اما این طور نیست .

همه جواب های شما درست است اما هیچکدام از این ها نیست، پس چرا جواد نماز خود را چهار رکعتی می خواند؟

جواب: نماز مسافر با 8 شرط شکسته است و در مساله فوق به برخی از آن ها اشاره شده است .(موارد مبتلا به دیگر را مخاطبین با کمک مربی مطرح می نمایند) .

نمونه دوم: فاطمه برای دیدن دوستش زهرا به خانه او رفت . هنگام فرا رسیدن وقت نماز، فاطمه تیمم کرد و زهرا وضو گرفت . چرا؟

- شاید فکر می کنید برای زهرا آب به قدر وضو بوده ولی برای فاطمه نه، اما اینطور نیست .

- یا ممکن است بگویید فاطمه بر اثر کهولت سن (پیری) و یا ترس از جانور و یا دزد تیمم کرده، اما اینطور نیست .

- یا به نظر می رسد که به وسیله استعمال آب مرض یا عیبی در فاطمه پیدا می شود، یا مرضش طول می کشد، یا شدت پیدا می کند، یا به سختی معالجه می شود، اما این طور نیست .

همه جواب های شما درست است، اما هیچکدام از این ها نیست . پس چرا فاطمه تیمم کرده است؟

جواب: در هفت مورد به جای وضو می توان تیمم کرد، در این جا فقط به چهار مورد آن اشاره شده است .

2- شیوه توضیحی

در این شیوه، نکته هایی از احکام که کودکان، نوجوانان و جوانان آن ها را نمی دانند ولی مدعی دانستن آن ها هستند، توضیح داده می شود . نمونه هایی از این نکته ها در ذیل آورده می شود .

نکته اول: بعضی از مراجع بزرگوار تقلید مانند امام رحمه الله چگونگی مسح سر را - حتی در حال اختیار نه اضطرار - به ده صورت جایز می دانند:

1- با دست راست

2- با دست چپ

3- از بالا به پایین

4- از پایین به بالا

5- با داخل و کف دست

6- با بیرون و پشت دست

7- با ساعد و فاصله میان مچ دست تا آرنج

8- به صورت طولی و عمودی

9- به صورت عرضی و افقی

10- به صورت زیگزاگ . (5)

نکته دوم: برخی گمان کرده اند اگر هنگام مسح سر، دست وضو گیرنده با رطوبت وتری پیشانی او تماس پیدا کند و مخلوط شود، وضوی او باطل است و حال آن که طبق نظر اکثر مراجع مساله دو صورت دارد:

1- اگر مسح پا با همان قسمت از دست که با آب پیشانی تماس پیدا کرده و مخلوط شده است انجام شود، در این صورت وضو باطل است .

2- چنانچه مسح پا با قسمت دیگری از دست که با آب پیشانی تماس پیدا نکرده و مخلوط نشده است انجام شود، وضو صحیح است . (6) (مثلا کف دست تماس پیدا کند ولی انگشتان تماسی نداشته باشند که در این صورت با انگشت می تواند مسح کند) .

نکته سوم: هنگامی که از مردم پرسیده می شود اگر بچه ای مهر نماز را از جلوی نمازگزار بردارد وظیفه نمازگزار چیست؟ گاه پاسخ می دهند: باید به پشت دست یا ناخن هایش بویژه ناخن شست سجده کند و نماز بخواند و حال آنکه مرحوم امام رحمه الله و بسیاری از مراجع دیگر می فرمایند که وظیفه او به ترتیب زیر است:

اول: اگر چیزی که سجده بر آن صحیح است مثل کاغذ و . . . همراه دارد به آن سجده کند .

دوم: اگر چیزی در دسترس نباشد و وقت نماز هم تنگ نباشد باید نماز را بشکند و مهر تهیه کند و نماز خود را بخواند .

سوم: اگر وقت تنگ است به حدی که اگر نماز را رها کند، نماز قضا می شود، باید به لباسش که از پنبه یا کتان است سجده کند .

چهارم: اگر لباسش از چیزی غیر از پنبه یا کتان است باید به آن سجده کند .

پنجم: اگر آن هم ممکن نباشد، به پشت دستش سجده کند .

ششم: اگر آن هم امکان ندارد، باید بر چیزی معدنی مانند انگشتر عقیق سجده کند .(پس چیزی به نام ناخن شست برای محل سجده در این مورد وجود ندارد) .

قابل توجه: در فرض مساله، اگر فرصت هست و مهر به فاصله نزدیکی مثل یک یا دو قدمی پرت شده است، نمازگزار باید بدون گفتن ذکر و با رعایت جهت قبله (در صورتی که امکان دارد) و نگفتن ذکرهای نماز به طرف مهر نماز حرکت کند و سپس به نزدیک آن که رسید، نمازش را ادامه دهد و هنگام سجده، بر آن سجده کند . (7)

شایان ذکر است در صورتی که بخواهیم این نکته ها را برای نوجوانان و جوانان بازگو کنیم در حالی که حضور بزرگترها در بین آن ها در اکثریت است، حتما ماخذ و نشانی آن ها را در نظر داشته باشیم تا پذیرش این گونه مسائل برایشان پیچیده و سخت نباشد، گرچه به تجربه ثابت شده است که شنیدن این نکات برای فراگیران بسیار جاذب و جالب است و انگیزه بسیار زیادی برای ادامه بیان احکام در آن ها ایجاد می کند . البته این نکته را برای دانش آموزان یادآور می شویم که هر مقلدی باید پس از آگاهی یافتن از فتوی و نظر مرجع تقلید خویش و مطابق بودن آن با نکته های یاد شده، به آن عمل کند، مگر در مواردی که این نکات مورد اتفاق نظر همه مراجع تقلید بوده است .

3- شیوه القاء غیرمستقیم (بیان احکام در قالب داستان)

با توجه به شرایط سنی، زمان و مکان، در بیان احکام برای کودکان و نوجوانان گاه روش مستقیم و گاهی روش غیرمستقیم کارآئی بیشتری دارد . با توجه به سیره عملی معصومین علیهم السلام در استفاده از روش غیرمستقیم (به عنوان نمونه: آموزش غیرمستقیم وضو به یک پیرمرد توسط امام حسن و امام حسین علیهما السلام) و تاکید فراوان روان شناسان بر این روش و گفته هایی همچون «الکنایة ابلغ من التصریح; کنایه [و غیرمستقیم گویی] از صراحت، رساتر است » ، استفاده از روش غیرمستقیم در بیان احکام مورد تاکید و ترغیب قرار می گیرد .

استفاده از شعر، خاطره، شرح حال دیگران، معما، فیلم، نمایش، داستان و مانند آن می تواند از مصادیق روش های غیرمستقیم بیان احکام به شمار آید . در اینجا به جهت اختصار فقط به روش داستانی می پردازیم .

روش داستانی از دلنشین ترین روش های ارائه احکام شرعی به کودکان و نوجوانان است . اکثر احکام مورد نیاز کودکان و نوجوانان را می توان به این شیوه عرضه کرد . نوعا نتیجه گیری از مطالب و احکام مطرح شده در قالب و شیوه داستانی، به عهده خود کودکان و نوجوانان گذاشته می شود . بعنوان مثال در داستان زیر به آموزش سه نکته مهم برای کودکان و نوجوانان پرداخته شده است:

1- نحوه تطهیر نمودن و آب کشیدن عضوی که زخم شده و یا به هر نحو دیگری نجس شده است .

2- نجس شدن جائی از بدن - که تر می باشد - با تماس پیدا کردن با اشیاء نجس .

3- بکار گرفتن فکر و حس کنجکاوی بچه ها برای جواب دادن به مساله سوم که به صورت سؤال در پایان داستان آمده است .

داستان سعید و انگشت کوچکش

سعید در حالی که مادرش مشغول خیاطی بود، به او رو کرد و گفت: مادر! اجازه بده بروم با بچه همسایه بازی کنم . مادر گفت: چون پسر همسایه کم ادب است اجازه نمی دهم، سعید گفت: پس اجازه بده او به منزل ما بیاید، مادر با بی حوصله گی گفت: فرقی نمی کند، نه نه نه، هنوز نمی دونی معنای نه یعنی چه؟ در همین حال بود که حواس مادر سعید پرت شد و نخ از سوزن خیاطی بیرون آمد، مادرش سخت درگیر نخ کردن سوزن گشت و او آهسته آهسته از اتاق بیرون آمد و بعد از طی کردن پله های ایوان، خودش را به نردبانی که زیر درخت های انگور حیاط بود رساند . نردبان را برداشت و به سینه دیوار گذاشت که بچه همسایه را صدا بزند . پاهایش را بلند کرد، از پله اول گذاشت پله دوم و از پله دوم هم بلند کرد به جای پله سوم گذاشت پله چهارم، دست هایش را گرفت لبه دیوار، می خواست یاالله بگوید که از آن بالا کله شد پایین و انگشت کوچک پایش حسابی زخم شد و پایش درد گرفت .

سعید گریه کنان و لنگان لنگان آمد وارد اتاق شود که مادر گفت: نیا که فرش را نجس می کنی . سعید گفت: پس چه کنم؟ مادر گفت: برو پاتو آب بکش و بعد بیا . تا مادر این جمله را گفت، گویا یک پتک صدمنی محکم تو فرق سعید کوبیدند . برق از چشمانش پرید، شروع کرد به گریه و ناله و التماس که مامان جون! من پایم را دوست دارم و نمی خواهم با آب بکشم . سعید که در هیچ کاری از خود دقت نشان نمی داد، اینجا هم فکر کرد که حالا باید پایش را قطع کند و یک طرف ترازو بگذارد و یک طرف دیگر هم به جای سنگ کیلو آب بگذارد و پایش را با آب کیلو کند . مادر با هزار زحمت یادش داد که چگونه باید پای نجس را آب بکشد .

خلاصه، سعید پایش را شست و آمد درب اتاق که داخل شود، اما دوباره صدای مادر بلند شد که: نیا که پایت نجس می شود . سعید که حسابی گیج شده بود اعتراض کرد و گفت: اول گفتی فرش نجس می شود، حالا می گوئی پایت نجس می شود؟ مادر رو به سعید کرد و گفت: چون علی کوچولو نم پس داده و قبلا فرش را مین گذاری کرده، فرش نجس است، اگر بیایی پایت نجس می شود . سعید که اینجا هم بنای مخالفت داشت گفت: نه، من خودم دیدم پدر روی همین فرش نماز می خواند، پس یا فرش نجس نیست یا اگر فرش بگفته شما نجس است، پس نماز پدر باطل است . اما بچه ها! فرش نجس بود، نماز پدر سعید هم درست . چرا؟

4- شیوه پرسش و پاسخ

یکی از راه های ایجاد انگیزه، بیان معارف دینی به روش پرسش و پاسخ است به طوری که با طرح سؤال، انگیزه جواب خواهی در وجود کودکان و نوجوانان ایجاد شود و با آوردن جواب آن، در مسیر تربیتی و دینی هدایت و آماده عمل به احکام مورد نیازشان شوند .

در کلاسداری کودکان و نوجوانان و بخصوص جوانان، جذب کردن مخاطب پیش از بیان احکام بسیار اهمیت دارد و جذب نمودن این قشر غالبا زمینه سازی می خواهد . بکارگیری روش پرسش و پاسخ این زمینه را به شکل مطلوبی فراهم می سازد .

بعلاوه، این روش یکی از بهترین روش ها برای استفاده به موقع از توان فکری و اندوخته های علمی متربیان نیز هست .

توجه به این نکته ضروری است که در این شیوه آموزشی، تدریجی سؤال نمودن و حرکت از مطالب آسان و مورد نیاز به سوی نکات مهمتر در بیان احکام کاملا ضروری است و حتما باید سطح فکر، قدرت فهم و شرایط سنی، علمی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی کودکان و نوجوانان را در نظر گرفت . در اینجا فرض را بر بیان احکام برای نوجوانانی قرار می دهیم که تازه پا به سن بلوغ می گذارند، و به عنوان نمونه سؤالاتی را با معیارهای فوق مطرح نموده و در جواب ها از نکات تربیتی و احادیث ائمه علیهم السلام و سخنان بزرگان دین نیز استفاده می نمائیم تا ضمن بیان احکام، از موعظه و نصیحت آن ها نیز غافل نشده باشیم .

نمونه ها

نمونه اول: بلوغ به چه معناست؟ بالغ یعنی رسیده، چی رسیده؟ وقت تکلیفش رسیده; یعنی مسؤولیت بزرگی پیدا کرده، ارزش پیدا کرده که مورد خطاب «یا ایها الذین آمنوا» قرار گیرد، همانطور که حضرت زهرا علیها السلام وحضرت علی علیه السلام، پدر، مادر، معلم وخواهر و برادر بزرگتر را با این آیه خطاب می کنند . از این پس شما هم خانم و آقا شده ای و مورد خطاب خداوند هستی، یعنی یک مخاطب «یا ایها الذین آمنوا» فاطمه زهرا علیها السلام و یکی پدر و یکی مادر و معلمت و یکی هم تو هستی و از این نظر با بقیه هیچ فرقی نداری .

حالا که به سن تکلیف رسیده ای، حضرت علی علیه السلام می فرماید: وقت خودت را به سه قسمت تقسیم کن: 1- عبادت; 2- کار; 3- استراحت و بازی . (8)

یکی از علمای بزرگ دین به نام سید بن طاووس به فرزندش می فرماید: «فرزندم! خدا را شکر کن که افتخار عبادت به درگاهش را به تو داده است و هر سال در چنین روزی که مکلف شده ای جشن بگیر و خدا را شکر کن .» (9)

نمونه دوم: مکلف کیست؟ کسی که باید به گلبرگ تکلیف عمل کند، گلی را در نظر بگیرید که پنج برگ دارد، مکلف معنای این 5 برگ را باید بداند .

1- واجب; یعنی چه؟ یعنی باید، مثل حجاب و نماز که انجام آن ها لازمه رسیدن به سعادت است .

2- حرام; یعنی؟ ممنوع و نباید، مثل غیبت و دروغگوئی که انجام ندادن وترک آن ها باعث رسیدن به سعادت و خوشبختی است .

3- مکروه; یعنی؟ ناپسند، مثل خوردن غذای داغ که انجام دادنش مانع رسیدن به درجات برتر سعادت است .

4- مستحب; یعنی؟ بهتر، مثل شستن دست ها پیش از غذا که انجام آن درجات سعادت و جایگاه بهشتی انسان را افزایش می دهد .

5- مباح; یعنی؟ مساوی، مثل دوچرخه سواری و راه رفتن که سرانجام آن تاثیری در تسریع یا کندی حرکت به سوی سعادت انسان ندارد .

نمونه سوم: شرایط تکلیف کدام است؟

الف - بلوغ: رسیدن به توان جسمی لازم برای انجام تکلیف های الهی;

ب - عقل: که مبنای محاسبه همه تکلیف های الهی و کیفر و پاداش اعمال است;

ج - قدرت: امام علی علیه السلام می فرماید: نماز هنگامی بر مکلف واجب می شود که درک کند .(دختر 9 ساله و پسر 15 ساله) و روزه هنگامی بر او واجب می شود که طاقت داشته باشد . (10)

نمونه چهارم: دخترها و پسرها اولین روز تکلیف شرعی خود را چگونه باید بدست آورند؟

هر سال قمری 354 روز و 6 ساعت است که 10 روز و 18 ساعت کمتر از سال شمسی می باشد . با کم کردن 96 روز و 18 ساعت از 9 سال شمسی، 9 سال قمری که تقریبا 8 سال و 8 ماه و 23 روز شمسی می باشد بدست می آید و با کم کردن 161 روز و 6 ساعت از 15 سال شمسی، 15 سال قمری که تقریبا 14 سال و 6 ماه و 18 روز شمسی خواهد بود بدست می آید .

5- شیوه یادگیری فردی یا قالب مسابقات حضوری

قالب مسابقه یکی از شادترین و جذابترین شیوه های بیان احکام است و تدوین آسان و اجرای شاد آن باعث می شود جلسه احکام برای مربی و متربی دلپذیرتر برگزار گردد . کودکان و نوجوانان دوست دارند با آن ها به زبان ساده، گیرا، صمیمی، دوستانه و سینه به سینه سخن گفته شود، از نظر شخصیتی از حساسیت فوق العاده ای برخوردارند، بسیار جستجوگر و خریدار سخنان تازه و رفتارهای عاطفی اند، دوست دارند به آن ها فرصت سؤال کردن، جواب دادن، اعتراض و گاه مخالفت داده شود .

قالب مسابقه از جمله قالب های سخن گفتن بازبان آن هاست و به علت شرایط سنی خاص، زمینه پذیرش روانی آن ها را نسبت به سایر روش ها بیشتر می کند . برای کودکان و نوجوانان، سخن گفتن بسیار مهم است و در این شیوه به این نیاز آن ها به شکل دلپذیری پاسخ داده می شود و پذیرش احکام را برایشان مطلوب می سازد .

نمونه های متعددی از مثال های این شیوه را در مرحله سوم از این سلسله مقالات تحت عنوان «مسابقات احکام » ذکر نمودیم و نحوه اجرای آن را توضیح دادیم .

6- شیوه تقریر و تحریر یا بیان احکام در قالب جزوه درسی

با توجه به اینکه کودکان، نوجوانان و جوانان از نخستین ساعات ورودشان به مراکز پیش دبستانی تا آخر دانشگاه، تقریبا همه دروس آموزشی خود را به صورت مکتوب در کتاب یا جزوه دریافت می کنند و ذهن آن ها با این شیوه انس گرفته است، یکی از بهترین قالب ها برای ارائه احکام به کودکان و نوجوانان، قالب جزوه یا کتاب درسی است . تهیه متن درسی با در نظر گرفتن امکان عمل، نیاز زمان تدریس، سطح فکر، قدرت فهم و شرایط سنی و جنسی، علمی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی کودکان و نوجوانان، یکی از شاخصه های مهم برای بالا رفتن کیفیت آموزش و تدریس احکام است .

صحبت کردن و بیان نمودن احکام برای کودکان و نوجوانان بدون متن درسی، هرگز برایشان جدی نخواهد بود، زیرا آنان این درس ها را با درس های مدرسه ای خود مقایسه می کنند و با خود به این باور می رسند که آنچه در کتاب و مدرسه خوانده اند درس است و بقیه صحبت و حرف می باشد .

نکات ضروری برای تهیه و تدوین اینگونه جزوات را در مرحله دوم از این سلسله مباحث بیان کردیم و در اینجا فقط 3 درس را به عنوان نمونه مباحث احکام مورد نیاز و قابل فهم کودکان و نوجوانان که ویژگی ها و شرایط مذکور نیز در آن ها رعایت شده باشد، ارائه می نماییم .

نمونه ها:

درس اول: احکام سلام کردن

1- سلام کردن به دیگران مستحب، ولی جواب آن واجب است .

2- سلام کردن به کسی که در حال خواندن نماز می باشد مکروه است .

3- اگر کسی به نمازگزار سلام کند، باید پاسخ او را بدهد .

4- کسی که نماز می خواند جایز نیست به دیگران سلام کند .

5- سلام را باید فورا جواب داد و اگر کسی عمدا جواب سلام راتاخیر بیندازد گناه کرده است .

6- اگر دو نفر همزمان به یکدیگر سلام کنند بر هر یک واجب است که جواب سلام دیگری را بدهد .

7- مستحب است در غیر حال نماز جواب سلام را بهتر از آن بدهند . (11)

پاسخ دهید: آیا می دانید که چرا در حال نماز نباید به دیگران سلام کرد ولی سلام دیگران را باید جواب داد؟

درس دوم: احکام قرآن

1- قرآن همیشه باید پاک و تمیز باشد و نجس کردن خط و ورق قرآن، حرام است و اگر نجس شود باید فورا آن را آب کشید .

2- رساندن جایی از بدن به نوشته قرآن برای کسی که وضو ندارد حرام است .

3- در نوشته قرآنی فرقی بین آیات و کلمات بلکه حروف و حتی حرکات آن نیست .

4- در چیزی که قرآن بر آن نوشته شده است، بین کاغذ و زمین و دیوار و پارچه، فرقی نیست .

5- اگر نوشته قرآنی در قرآن هم نباشد، لمس کردن آن حرام است .

6- دست کشیدن به نوشته قرآن از پشت شیشه یا پلاستیک نازک اشکال ندارد .

7- دست کشیدن به ترجمه قرآن اشکالی ندارد مگر اسم خداوند مانند کلمه «خدا» که بدون وضو دست کشیدن به آن حرام است . (12)

درس سوم: احکام صدقه

1- صدقه یک کار مستحبی است که در آیات و روایات تاکید بسیاری نسبت به آن شده و ثواب بیشماری برای آن بیان گشته است .

2- صدقه در دنیا مانع پیشامدهای ناگوار و در آخرت موجب بخشش گناهان بزرگ است و حسابرسی قیامت را آسان می کند .

3- فرزندم! انسان باید در پرداخت صدقه قصد قربت داشته باشد، یعنی تنها برای رضای خدا آن را بپردازد و از هرگونه ریا و خودنمائی به دور باشد .

4- بازپس گرفتن صدقه داده شده جایز نیست .

5- بهتر است صدقه را پنهانی بدهند مگر آنکه بخواهند دیگران هم تشویق شوند .

6- گدائی کردن و رد کردن گدا (چیزی به او ندادن)، هر دو مکروه است . (13)

پاسخ دهید: پس گرفتن صدقه چه حکمی دارد؟

پی نوشت ها:

1) قرآن و تبلیغ، ص 174 .

2) معجم الالفاظ غررالحکم، ص 111 .

3) همان، ص 464 .

4) بحار الانوار، ج 71، ص 340 .

5) عروة الوثقی، ج 1، ص 209، مساله 24 .

6) دفتر امام خمینی رحمه الله، بخش استفتاءات .

7) توضیح المسائل مراجع، ص 554، مساله 1087; العروة الوثقی، ج 1، ص 723 .

8) بحارالانوار، ج 77، ص 73 .

9) کتاب برنامه سعادت، ص 113، ترجمه کتاب کشف البهجة لثمرة المهجة از سید بن طاووس .

وی در یکی از فرازهای این کتاب خطاب به فرزندش «محمد» چنین می گوید:

«چون به سن و سالی که خداوندجل جلاله تو را به کمال عقل مشرف فرماید برسی و صلاحیت مجالست و مکالمه و مواجهه با حضرتش را به تو عنایت فرماید و اهمیت دخول در ساحت قدس حضرتش را به اطاعت و بندگی به تو مرحمت نماید، آن روز را در نظر بگیر و تاریخ آن را محفوظدار و آن را از افضل اوقات و بزرگترین اعیاد خود قرار ده و در هر سال در آن روز تجدید شکر الهی نما و در راه حضرتش صدقه بده و بیش از پیش به خدمات و طاعات خداوند جل جلاله که عقل گرانبها را به تو عنایت فرموده است و به شرف دنیا و آخرت تو را دلالت و راهنمائی فرموده است، قیام نما .»

همچنین سید بن طاووس، به آماده نمودن دختر خویش قبل از بلوغ اشاره می نماید و در ادامه خطاب به فرزندش (محمد) می گوید: «بدانکه من خواهرت (شرف الاشراف) را کمی قبل از بلوغ حاضر نموده و آنچه را درباره او به نظرم رسید، از شرافت دادن خداوند او را به اذن در خدمت و اطاعت خود، از کم و زیاد برای او بیان نمودم که شرح آن را در کتاب «البهجه لثمرة المهجة » ذکر کرده ام .»

(برنامه سعادت، ص 112)

10) مکارم الاخلاق، ص 222 .

11) العروة الوثقی، ج 1، ص 715، مساله 17 تا 41 .

12) توضیح المسائل، مساله 135 تا 137; العروة الوثقی، ج 1، مساله 189 تا 191 .

13) تحریر الوسیله، امام خمینی رحمه الله، ج 2، ص 90 تا 92، مساله 1- 10 .