خانه و خانواده از منظر امام رضا (علیه السلام) (2)
در حالی بود که جواد کودک بود. از او به بزرگی یاد می کرد و در نهایتِ بلاغت و زیبایی جواب نامه هایش را می داد. در صحبت با فرزندش بسیار صمیمی بود و با تعابیری مثل «رفیق» صدایش می کرد.به شیوه های مختلف ...خانه محل آرامش است و خانواده علت آن. این آرامش را در هیچ جای دیگری نمی توان یافت و همین است که سبب عروج روح و یاد خدا و سعادتمندی انسان ها می شود. در این نوشتار به گوشه ای از دیدگاه های امام رضا (علیه السلام) در خصوص خانه و خانواده می پردازیم.
شروط ازدواج
امام در ازدواج، ویژگی های معنوی را با اهمیت تر از مسائل مادی می دانست و می فرمود «هر وقت خواستگاری آمد که دین دار و بااخلاق بود، به او جواب مثبت بده و از تنگ دستی اش نترس. خدا فرموده است: «إِنْ یَکُونُوا فُقَراءَ یُغْنِهِمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِه» (اگر تنگ دست اند، خدا آنان را از فضل خویش بی نیاز خواهد کرد.)[1] در نظرش، اخلاقِ خوب، گزینه ای مهم برای خواستگار بود. شخصی نوشته بود: «یکی از نزدیکانم دخترم را از من خواستگاری کرده است؛ ولی اخلاق بدی دارد.» جواب داد: «اگر بد اخلاق است، دخترت را به او نده.»[2] سفارش می کرد در هنگام انتخاب همسر، از خدا راهنمایی بخواهیم: «هر موقع خواستید ازدواج کنید، از خدا طلب خیر بکنید و سپس اقدام کنید. راه طلب خیر (استخاره) هم این است که نماز بخوانید و دست هایتان را رو به آسمان بلند کنید و بگویید: خدایا، می خواهم ازدواج کنم. بهترین و خوش اخلاق ترین و با تقواترین همسر را نصیبم کن تا نگهدار من و زندگی ام باشد...»[3] می فرمود: «بزرگ ترین موهبتی که نصیب بندۀ خدا می شود، همسر باتقوا و خوبی است که مرد هر وقت می بیندش، شاد شود.»[4] در میزان مهریه، بهترین مقدار را مهر السُنّه [5] می دانست: «وقت ازدواج، تلاش کنید، مقدار مهریه از مهر السنه بیشتر نشود. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) با این مقدار مهریه ازدواج کرد.» [6]
مراسم ازدواج
توصیه اش این بود که جشن ازدواج در آرامش شب باشد: «ازدواج در شب، سنت اسلام است. آخر، خدا شب را مایۀ آرامش قرار داده است و زن ها هم مایۀ آرامش اند.»[7] برگزاری مراسم و غذا دادن به دیگران در هنگام ازدواج را از سنت های اسلامی بر می شمرد. [8]
روابط همسران
سفارش می کرد که برای خانوادۀ خویش، سهمی از تلاوت قرآن بگذارید تا خیر و برکت برای خانواده فراوان شود و اهل خانه از نظر مالی در وسعت قرار بگیرند.[9] خوش اخلاقی در روابط همسران را اصل می دانست و می فرمود: «در قیامت آن کسی به من نزدیک تر است که در دنیا خوش اخلاق باشد و با خانوادۀ خودش خوش رفتار.»[10] به نقل از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) یاد آور می شد: «هر مردی که زنش را خشنود کند، خدا در روز قیامت خوش حالش خواهد کرد.» [11]
بهترین زن، در نگاه او، پنج ویژگی دارد: «۱. آسان گیر ۲. نرم خو ۳. موافق و همراه ۴. هر وقت شوهرش خشمگین شود، خوابش نبرَد تا وقتی که شوهرش از او رضایت پیدا کند ۵. هر موقع شوهرش بیرون برود، از خانه و خانواده اش در نبودِ او مراقبت کند. این طور زنی، یکی از مأموران خداست و مأمور خدا نا امید نمی شود.»[12] توصیه می کرد که زن، خانوادۀ شوهرش را آزار ندهد و با آن ها به خوبی سخن بگوید. [13]
فرزند آوری
فرزند را هدیۀ الهی به آدمی می دانست. [14] فرزند آوری را لازمۀ تداوم زندگی می دانست: «آن کسی که از خودش فرزندی به جا نگذارد، مثل این است که هرگز میان مردم زندگی نکرده است؛ اما کسی که از خودش فرزندی به یادگار بگذارد، نمرده و در میان مردم زنده است.»[15] سفارش می کرد هنگام تولد فرزند، در گوش راست او اذان بگوییم و در گوش چپش اقامه. [16] بهره مندی از نام نیک را حق فرزند می دانست. [17] نامگذاری فرزند در روز هفتم را توصیه می فرمود. [18] تأکید می کرد: «برای فرزندانتان نام نیکو انتخاب کنید؛ چون روز قیامت با همان نام ها صدایشان می زنند.»[19] بر نامیدن فرزندان به «محمد» تشویق می کرد [20] و می فرمود: «خانه ای که در آن نام محمد باشد، صبح و شبش به خوبی می گذرد.»[21] می فرمود: «فقر راه نخواهد یافت به خانه ای که در آن نام محمد، علی، حسن، حسین، جعفر، طالب یا عبدالله و از زنان نام فاطمه وجود داشته باشد.»[22] عقیقۀ پسر و دختر در روز هفتم را سفارش می کرد. [23] امام معتقد بود یکی از آداب پس از ولادت، این است: تراشیدن موهای سر نوزاد در روز هفتم و صدقه دادن از طلا یا نقره به اندازۀ وزن موها. [24]
به ختنه کردن پسر بچه ها در روز هفتم توصیه می کرد. از محمد مصطفی (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل می کرد: «فرزندانتان را روز هفتم تولد ختنه کنید؛ زیرا به این وسیله، پاک تر می شوند و زود تر گوشت بر بدنشان می روید.»[25] برای کودک، هیچ چیزی را بهتر از شیر مادرش نمی دانست. [26]
علاقه و انس با فرزند
به فرزندش جواد، خیلی علاقه داشت. [27] پس از تولد جوادش، تمام شب کنار گهواره اش بیدار ماند. [28] پسرش جواد را فقط با کُنیه اش یاد می کرد و می فرمود: «پسرم ابو جعفر به من این چنین نوشته است.» این در حالی بود که جواد کودک بود. از او به بزرگی یاد می کرد و در نهایتِ بلاغت و زیبایی جواب نامه هایش را می داد. [29] در صحبت با فرزندش بسیار صمیمی بود و با تعابیری مثل «رفیق»[30] صدایش می کرد. [31] به شیوه های مختلف به فرزندش محبت می کرد. گاهی اوقات اوج علاقه اش را در قالب این عبارت نشان میداد: «بِأبی أنتَ و أمّی» (پدر و مادرم به قربانت.) [32] راوی می گوید: «خدمت حضرت رضا (علیه السلام) رسیدم، در حالی که جواد الائمه (علیه السلام) را روی زانویش گذاشته بود و به او موز می خوراند.» [33]
منبع: کتاب بر مدار آفتاب؛ ترسیم زندگی بر مدار حیات رضوی، معاونت تبلیغات و ارتباطات اسلامی آستان قدس رضوی
---------------------------------------------------------------------
پی نوشت ها:
1. محمد بن باقر مجلسی، ج۱۰۳، ص۳۷۲.
2. محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق)، من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۱۳۱.
3. محمد بن باقر مجلسی، بحار الانوار، ج۱۰۳، ص۲۶۸.
4. عزیز الله عطاردی، مسند الامام الرضا (علیه السلام)، ج۲، ص۲۵۶.
5. «مهر السنه» مهریه ای است که پیامبر برای همسران خود قرار می داد و مقدار آن ۵۰۰ مثقال نقره است (نک: علی مشکینی، مصطلحات الفقه، ص۵۲۵).
6. محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق)، علل الشرائع، ج۲، ص۴۹۹؛ عزیز الله عطاردی، مسند الامام الرضا (علیه السلام)، ج۲، ص۲۶۱.
7. محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق)، من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۳۲۵.
8. ابن شعبۀ حرانی، تحف العقول عن آل الرسول (صلی الله علیه و آله و سلم)، ص۵۲۳.
9. محسن فیض کاشانی، محجة البیضاء، ج۲، ص۲۲۰.
10. عزیز الله عطاردی، مسند الامام الرضا (علیه السلام)، ج۱، ص۲۹۷.
11. محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی، الکافی، ج۶، ص۶.
12. محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق)، من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۳۲۵.
13. عبد علی بن جمعۀ عروسی، تفسیر نور الثقلین، ج۳، ص۵۸۲.
14. عزیز الله عطاردی، مسند الامام الرضا (علیه السلام)، ج۲، ص۵۰۷.
15. حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۲۱۹.
16. محمد بن باقر مجلسی، بحار الانوار، ج۱۰۱، ص۱۱۶، حدیث۳.
17. محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۵، ص۱۱۵.
18. محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق)، عیون اخبار الرضا (علیه السلام)، ج۲، ص123.
19. احمد بن فهد بن فهد حلی، عدة الداعی و نجاح الساعی، ص۸۷.
20. محمد بن باقر مجلسی، بحار الانوار، ج۱۱۰، ص۱۲۸.
21. همان، ج۱۰۱، ص۱۳۱.
22. عزیز الله عطاردی، مسند الامام الرضا (علیه السلام)، ج۲، ص۲۷۷.
23. محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق)، عیون اخبار الرضا (علیه السلام)، ج۲، ص۱۲۳.
24. همان.
25. محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق)، عیون اخبار الرضا (علیه السلام)، ج۲، ص۲۸.
26. عزیز الله عطاردی، مسند الامام الرضا (علیه السلام)، ج۲، ص۲۷۸.
27. محمد بن مسعود عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۱۳۱.
28. محمد بن باقر مجلسی، بحار الانوار، ج۵۰، ص۱۵.
29. محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق)، عیون اخبار الرضا (علیه السلام)، ج۲، ص۲۶۶.
30. یا حبیبی.
31. علی بن عیسی اربلی، کشف الغمة فی معرفة الأئمه، ج۲، ص۳۶۲.
32. علی بن حسین مسعودی، اثبات الوصیه، ص۲۳۱و۲۳۲.
33. محمد بن باقر مجلسی، بحار الانوار، ج۶۳، ص۱۸۷.
شروط ازدواج
امام در ازدواج، ویژگی های معنوی را با اهمیت تر از مسائل مادی می دانست و می فرمود «هر وقت خواستگاری آمد که دین دار و بااخلاق بود، به او جواب مثبت بده و از تنگ دستی اش نترس. خدا فرموده است: «إِنْ یَکُونُوا فُقَراءَ یُغْنِهِمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِه» (اگر تنگ دست اند، خدا آنان را از فضل خویش بی نیاز خواهد کرد.)[1] در نظرش، اخلاقِ خوب، گزینه ای مهم برای خواستگار بود. شخصی نوشته بود: «یکی از نزدیکانم دخترم را از من خواستگاری کرده است؛ ولی اخلاق بدی دارد.» جواب داد: «اگر بد اخلاق است، دخترت را به او نده.»[2] سفارش می کرد در هنگام انتخاب همسر، از خدا راهنمایی بخواهیم: «هر موقع خواستید ازدواج کنید، از خدا طلب خیر بکنید و سپس اقدام کنید. راه طلب خیر (استخاره) هم این است که نماز بخوانید و دست هایتان را رو به آسمان بلند کنید و بگویید: خدایا، می خواهم ازدواج کنم. بهترین و خوش اخلاق ترین و با تقواترین همسر را نصیبم کن تا نگهدار من و زندگی ام باشد...»[3] می فرمود: «بزرگ ترین موهبتی که نصیب بندۀ خدا می شود، همسر باتقوا و خوبی است که مرد هر وقت می بیندش، شاد شود.»[4] در میزان مهریه، بهترین مقدار را مهر السُنّه [5] می دانست: «وقت ازدواج، تلاش کنید، مقدار مهریه از مهر السنه بیشتر نشود. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) با این مقدار مهریه ازدواج کرد.» [6]
| امام در ازدواج، ویژگی های معنوی را با اهمیت تر از مسائل مادی می دانست. |
مراسم ازدواج
توصیه اش این بود که جشن ازدواج در آرامش شب باشد: «ازدواج در شب، سنت اسلام است. آخر، خدا شب را مایۀ آرامش قرار داده است و زن ها هم مایۀ آرامش اند.»[7] برگزاری مراسم و غذا دادن به دیگران در هنگام ازدواج را از سنت های اسلامی بر می شمرد. [8]
روابط همسران
سفارش می کرد که برای خانوادۀ خویش، سهمی از تلاوت قرآن بگذارید تا خیر و برکت برای خانواده فراوان شود و اهل خانه از نظر مالی در وسعت قرار بگیرند.[9] خوش اخلاقی در روابط همسران را اصل می دانست و می فرمود: «در قیامت آن کسی به من نزدیک تر است که در دنیا خوش اخلاق باشد و با خانوادۀ خودش خوش رفتار.»[10] به نقل از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) یاد آور می شد: «هر مردی که زنش را خشنود کند، خدا در روز قیامت خوش حالش خواهد کرد.» [11]
بهترین زن، در نگاه او، پنج ویژگی دارد: «۱. آسان گیر ۲. نرم خو ۳. موافق و همراه ۴. هر وقت شوهرش خشمگین شود، خوابش نبرَد تا وقتی که شوهرش از او رضایت پیدا کند ۵. هر موقع شوهرش بیرون برود، از خانه و خانواده اش در نبودِ او مراقبت کند. این طور زنی، یکی از مأموران خداست و مأمور خدا نا امید نمی شود.»[12] توصیه می کرد که زن، خانوادۀ شوهرش را آزار ندهد و با آن ها به خوبی سخن بگوید. [13]
| امام رضا (علیه السلام) می فرمود: در قیامت آن کسی به من نزدیک تر است که در دنیا خوش اخلاق و با خانوادۀ خودش خوش رفتار باشد. |
فرزند آوری
فرزند را هدیۀ الهی به آدمی می دانست. [14] فرزند آوری را لازمۀ تداوم زندگی می دانست: «آن کسی که از خودش فرزندی به جا نگذارد، مثل این است که هرگز میان مردم زندگی نکرده است؛ اما کسی که از خودش فرزندی به یادگار بگذارد، نمرده و در میان مردم زنده است.»[15] سفارش می کرد هنگام تولد فرزند، در گوش راست او اذان بگوییم و در گوش چپش اقامه. [16] بهره مندی از نام نیک را حق فرزند می دانست. [17] نامگذاری فرزند در روز هفتم را توصیه می فرمود. [18] تأکید می کرد: «برای فرزندانتان نام نیکو انتخاب کنید؛ چون روز قیامت با همان نام ها صدایشان می زنند.»[19] بر نامیدن فرزندان به «محمد» تشویق می کرد [20] و می فرمود: «خانه ای که در آن نام محمد باشد، صبح و شبش به خوبی می گذرد.»[21] می فرمود: «فقر راه نخواهد یافت به خانه ای که در آن نام محمد، علی، حسن، حسین، جعفر، طالب یا عبدالله و از زنان نام فاطمه وجود داشته باشد.»[22] عقیقۀ پسر و دختر در روز هفتم را سفارش می کرد. [23] امام معتقد بود یکی از آداب پس از ولادت، این است: تراشیدن موهای سر نوزاد در روز هفتم و صدقه دادن از طلا یا نقره به اندازۀ وزن موها. [24]
به ختنه کردن پسر بچه ها در روز هفتم توصیه می کرد. از محمد مصطفی (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل می کرد: «فرزندانتان را روز هفتم تولد ختنه کنید؛ زیرا به این وسیله، پاک تر می شوند و زود تر گوشت بر بدنشان می روید.»[25] برای کودک، هیچ چیزی را بهتر از شیر مادرش نمی دانست. [26]
| برای فرزندانتان نام نیکو انتخاب کنید؛ چون روز قیامت با همان نام ها صدایشان می زنند. |
علاقه و انس با فرزند
به فرزندش جواد، خیلی علاقه داشت. [27] پس از تولد جوادش، تمام شب کنار گهواره اش بیدار ماند. [28] پسرش جواد را فقط با کُنیه اش یاد می کرد و می فرمود: «پسرم ابو جعفر به من این چنین نوشته است.» این در حالی بود که جواد کودک بود. از او به بزرگی یاد می کرد و در نهایتِ بلاغت و زیبایی جواب نامه هایش را می داد. [29] در صحبت با فرزندش بسیار صمیمی بود و با تعابیری مثل «رفیق»[30] صدایش می کرد. [31] به شیوه های مختلف به فرزندش محبت می کرد. گاهی اوقات اوج علاقه اش را در قالب این عبارت نشان میداد: «بِأبی أنتَ و أمّی» (پدر و مادرم به قربانت.) [32] راوی می گوید: «خدمت حضرت رضا (علیه السلام) رسیدم، در حالی که جواد الائمه (علیه السلام) را روی زانویش گذاشته بود و به او موز می خوراند.» [33]
منبع: کتاب بر مدار آفتاب؛ ترسیم زندگی بر مدار حیات رضوی، معاونت تبلیغات و ارتباطات اسلامی آستان قدس رضوی
---------------------------------------------------------------------
پی نوشت ها:
1. محمد بن باقر مجلسی، ج۱۰۳، ص۳۷۲.
2. محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق)، من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۱۳۱.
3. محمد بن باقر مجلسی، بحار الانوار، ج۱۰۳، ص۲۶۸.
4. عزیز الله عطاردی، مسند الامام الرضا (علیه السلام)، ج۲، ص۲۵۶.
5. «مهر السنه» مهریه ای است که پیامبر برای همسران خود قرار می داد و مقدار آن ۵۰۰ مثقال نقره است (نک: علی مشکینی، مصطلحات الفقه، ص۵۲۵).
6. محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق)، علل الشرائع، ج۲، ص۴۹۹؛ عزیز الله عطاردی، مسند الامام الرضا (علیه السلام)، ج۲، ص۲۶۱.
7. محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق)، من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۳۲۵.
8. ابن شعبۀ حرانی، تحف العقول عن آل الرسول (صلی الله علیه و آله و سلم)، ص۵۲۳.
9. محسن فیض کاشانی، محجة البیضاء، ج۲، ص۲۲۰.
10. عزیز الله عطاردی، مسند الامام الرضا (علیه السلام)، ج۱، ص۲۹۷.
11. محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی، الکافی، ج۶، ص۶.
12. محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق)، من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۳۲۵.
13. عبد علی بن جمعۀ عروسی، تفسیر نور الثقلین، ج۳، ص۵۸۲.
14. عزیز الله عطاردی، مسند الامام الرضا (علیه السلام)، ج۲، ص۵۰۷.
15. حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۲۱۹.
16. محمد بن باقر مجلسی، بحار الانوار، ج۱۰۱، ص۱۱۶، حدیث۳.
17. محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۵، ص۱۱۵.
18. محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق)، عیون اخبار الرضا (علیه السلام)، ج۲، ص123.
19. احمد بن فهد بن فهد حلی، عدة الداعی و نجاح الساعی، ص۸۷.
20. محمد بن باقر مجلسی، بحار الانوار، ج۱۱۰، ص۱۲۸.
21. همان، ج۱۰۱، ص۱۳۱.
22. عزیز الله عطاردی، مسند الامام الرضا (علیه السلام)، ج۲، ص۲۷۷.
23. محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق)، عیون اخبار الرضا (علیه السلام)، ج۲، ص۱۲۳.
24. همان.
25. محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق)، عیون اخبار الرضا (علیه السلام)، ج۲، ص۲۸.
26. عزیز الله عطاردی، مسند الامام الرضا (علیه السلام)، ج۲، ص۲۷۸.
27. محمد بن مسعود عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۱۳۱.
28. محمد بن باقر مجلسی، بحار الانوار، ج۵۰، ص۱۵.
29. محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق)، عیون اخبار الرضا (علیه السلام)، ج۲، ص۲۶۶.
30. یا حبیبی.
31. علی بن عیسی اربلی، کشف الغمة فی معرفة الأئمه، ج۲، ص۳۶۲.
32. علی بن حسین مسعودی، اثبات الوصیه، ص۲۳۱و۲۳۲.
33. محمد بن باقر مجلسی، بحار الانوار، ج۶۳، ص۱۸۷.
